Patlayıcı Ortamların Sınıflandırılması (Tehlikeli Alan - Zone Belirleme)
Muhtemel patlayıcı ortamlar; tesisin güvenliğini sağlamak, doğru elektriksel veya mekanik ekipmanı seçmek ve uygun koruma önlemlerini (Ex-Proof) almak amacıyla "Bölge" (Zone) olarak sınıflandırılır. Sınıflandırma işlemleri ve Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) hazırlıkları; gaz/buhar ortamları için EN IEC 60079-10-1 ve yanıcı toz ortamları için EN IEC 60079-10-2 standartlarına göre yürütülmektedir.
Örnek Şema: Tipik bir tesisat ve dolum alanında Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 yarıçaplarının kesitsel görünümü.
1. Gaz, Buhar ve Sis Kaynaklı Patlayıcı Ortamlar
Yanıcı gaz, buhar veya sisin hava ile karışarak oluşturduğu patlayıcı ortamlar, tehlikenin oluşma sıklığına ve kalıcılık süresine göre üç bölgeye ayrılır:
-
ZONE 0: Normal çalışma koşullarında, patlayıcı gaz atmosferinin sürekli olarak, uzun süreler boyunca veya sıklıkla bulunduğu alanlardır. (Örn: Yakıt tanklarının, reaktörlerin ve buharlaştırıcıların iç kısımları).
Kullanılacak Alet Kategorisi: Kategori 1G (EPL Ga)
-
ZONE 1: Normal çalışma koşullarında, patlayıcı gaz atmosferinin ara sıra (bazen) oluşma ihtimalinin olduğu alanlardır. (Örn: Dolum ağızları, numune alma noktalarının yakın çevresi, sızdırma ihtimali olan pompa etrafları).
Kullanılacak Alet Kategorisi: Kategori 2G (EPL Gb) veya daha üstü
-
ZONE 2: Normal çalışma koşullarında patlayıcı gaz atmosferinin oluşması beklenmeyen, ancak kaza, arıza veya bakım gibi durumlarda oluşursa sadece çok kısa bir süre devam ettiği alanlardır. (Örn: Flanşlar, valfler, boru bağlantı noktalarının geniş çevresi).
Kullanılacak Alet Kategorisi: Kategori 3G (EPL Gc) veya daha üstü
2. Yanıcı Toz Kaynaklı Patlayıcı Ortamlar
Havada asılı kalan yanıcı toz bulutlarının veya tehlikeli toz katmanlarının oluşturduğu alanlar da, gaz bölgelerine paralel bir mantıkla sınıflandırılır:
-
ZONE 20: Yanıcı toz bulutunun havada sürekli, uzun süre veya sıklıkla bulunduğu alanlar. Toz silolarının içi veya pnömatik taşıma hatları bu gruba girer.
Kullanılacak Alet Kategorisi: Kategori 1D Ekipman (EPL Da)
-
ZONE 21: Yanıcı toz bulutunun normal çalışmada ara sıra oluşabildiği alanlar. Toz boşaltım veya çuvallama noktalarının yakın çevresi bu gruba girer.
Kullanılacak Alet Kategorisi: Kategori 2D Ekipman (EPL Db) veya daha üstü
-
ZONE 22: Yanıcı toz bulutunun normal çalışmada beklenmediği, sızıntı durumunda çok kısa süreceği alanlar.
Kullanılacak Alet Kategorisi: Kategori 3D Ekipman (EPL Dc) veya daha üstü
3. Standart Zone (Bölge) Çizim Gösterimleri
Mühendislik projelerinde ve patlama riski haritalarında (paftalarda), tehlikeli bölgeler uluslararası standartlara uygun tarama (hatching) yöntemleriyle gösterilir. Kullanılan standart desenler aşağıdaki gibidir:
Gaz & Buhar Taramaları
-
Zone 0: Çapraz tarama çizgileri (Grid/Diamond)
-
Zone 1: Yuvarlak/Daire desenleri
-
Zone 2: Tek yönlü diyagonal (eğik) çizgiler
Toz Taramaları
-
Zone 20: Kare (Square) blok desenler
-
Zone 21: Dikey (Vertical) düz çizgiler
-
Zone 22: Yatay ve dikey kesişen (Grid) çizgiler
Temel Değerlendirme Adımları (Alan Sınıflandırma Metodolojisi)
-
Boşalma Kaynaklarının (Source of Release) Tespiti: Tesisteki yanıcı maddelerin atmosfere nereden yayılabileceği belirlenir.
-
Boşalma Derecesinin Belirlenmesi: Yayılımın karakteristiğine göre Sürekli (Continuous), Ana (Primary) veya Tali (Secondary) derecelerinden hangisi olduğu saptanır.
-
Havalandırma (Ventilation) Analizi: Ortamın açık alan, doğal havalandırmalı veya cebri (mekanik) havalandırmalı olup olmadığı hesaplanır.
-
Bölge Tipi ve Yarıçapının (Zone Extent) Hesaplanması: Maddenin fizikokimyasal özellikleri ve havalandırma parametreleri formüle edilerek üç boyutlu tehlikeli bölge haritalandırılır.
